Như cỏ già trên sa mạc cằn khô*

.

Như cỏ già trên sa mạc cằn khô*

.

.

William Faulkner là một trong bốn nhà văn lớn nhất của thế kỉ trước, ông có công lớn trong việc khai sinh ra chủ nghĩa hiện đại (modernism) trong văn học. Nhà văn Mĩ này đồng thời cũng là người góp phần cách tân nghệ thuật kể chuyện trong văn xuôi hiện đại. Tác phẩm xuất sắc nhất, khả dĩ đại diện cho phong cách Faulkner là tiểu thuyết Âm thanh và Cuồng nộ (The Sound and the Fury).

Một kĩ thuật mới lạ của Faulkner

Văn học, dù là thể loại nào: kịch, thơ, truyện ngắn, tiểu thuyết... đều thấp thoáng bóng hình của một “người kể chuyện”. Từ thời sử thi Hy Lạp, La Mã, cho đến văn chương hiện đại... người kể chuyện khi thì trực tiếp dẫn dắt câu chuyện, khi thì dùng nhân vật, dùng hình tượng để đưa người đọc nắm bắt nội dung tác phẩm.

Văn xuôi lại càng thể hiện rõ ràng vai trò của nghệ thuật kể chuyện. Bởi chỉ qua kết cấu của câu chuyện, người đọc được cung cấp thêm nhiều “phương thức” để tiếp cận với ý tưởng, triết lí... mà tác giả muốn gửi gắm.

Đầu thế kỉ XX, William Faulkner đã tìm tòi một phương pháp mới để đưa người đọc “thăm thú” nội tâm của con người. Tiểu thuyết của ông có kết cấu cực kì phức tạp. Đó là nhiều người kể chuyện cùng lúc, là nhiều tuyến nhân vật đan xen rối rắm với nhau, là những đoạn văn kéo dài vài nghìn chữ, là nhiều trang sách không có một dấu câu... tất cả chỉ để mang người đọc theo dòng suy nghĩ miên man của nhân vật, qua đó làm nổi bật ý tưởng và nội dung của câu chuyện.

Kết cấu “đa điểm nhìn”

Trong cảnh 5, hồi 5 của vở bi kịch Macbeth, Shakespeare đã định nghĩa về cuộc đời bằng một câu thơ: “Đó là một câu chuyện do một thằng ngây ngốc kể ra, đầy âm thanh và cuồng nộ, chẳng có ý nghĩa gì” (It is a tale told by an idiot, full of sound and fury, signifying nothing).

Câu chuyện được Faulkner xây dựng trong không gian của chính quê hương mình, Oxford, Mississippi mà trong các tác phẩm khác nữa, ông hư cấu thành quận Yoknapatawpha. Đầu thế kỉ XX, một gia đình quí tộc miền Nam nước Mĩ gồm ba thế hệ, đang trên đường suy thoái. Trên cái nền đó, những sự kiện suy đồi, những cái chết thay nhau xảy đến, tất cả đã ám ảnh mọi thành viên trong gia đình này, cũng như gia đình da đen, người hầu của họ.

Âm thanh và Cuồng nộ được chia làm bốn chương, với những xuối ngược trên dòng thời gian giữa các chương và trong chính mỗi chương. Mỗi chương là một “bản giao hưởng” thật sự của ngôn từ, Faulkner đã bộc lộ những kĩ thuật phức tạp trong văn xuôi, đó là nghệ thuật thay đổi điểm nhìn, thay đổi trật tự trần thuật hay cấu trúc trần thuật.

Chương thứ nhất là một câu chuyện đời tự kể của một gã si ngốc đích thực, Benjamin, một thanh niên ba mươi ba tuổi bị chứng thiểu năng trí tuệ. Do câm điếc từ nhỏ, Benjamin thực sự là gánh nặng và nỗi tủi nhục của dòng họ Compson. Thế giới với anh chỉ đơn giản là cánh đồng bốn mươi mẫu đầy cỏ xanh, là chị gái Caddy và là ánh lửa.

Những lộn xộn trong dòng kí ức của Benjy mang người đọc đi từ thời điểm này đến thời điểm khác. Từ đám cưới của chị gái đến đám tang bà nội, từ cánh đồng cỏ của sân golf đến căn nhà của họ Compson trong một đêm mưa. Thế giới và con người trong tâm thức của Benjy đầy mùi vị, nếu nghĩ về chị Caddy, Benjy sẽ dùng từ rất trong sáng và hồn nhiên: “Caddy có mùi như cây” (Caddy smelled like tree); nó ngửi thấy mọi thứ: “con lợn đang ủi đất”, “bố có mùi như mưa”, “mẹ có mùi của bệnh tật”,...

Chính Benjamin đã làm cho người đọc thấy chương mở đầu thực sự là một trở ngại rất lớn trong việc nắm bắt câu chuyện. Tuy vậy, như đã trình bày ở trên, Faulkner đặc biệt chú trọng sự thay đổi trong tiểu thuyết, do đó, vai trò của một người kể chuyện “ngây thơ” thật sự cần thiết, nó mang đến sự phong phú, đa dạng cho câu chuyện. Thủ pháp này cũng đòi hỏi người đọc một sự nỗ lực nhất định trong việc nắm bắt nội dung, từ đó, vai trò của độc giả trong việc xây dựng một câu chuyện cho riêng mình ngày càng được nâng cao.

Chương thứ hai vẫn là câu chuyện về gia đình Compson do anh cả Quentin kể. Quentin là sinh viên Harvard, là niềm tự hào của dòng họ Compson, tuy thế, trong tâm tưởng anh này, luôn có hai nỗi ám ảnh lớn.

Thứ nhất, đó là một thứ tình yêu với “sự trinh trắng” của em gái. Khi em gái có thai với một người đang ông khác, anh ta dằn vặt, đau khổ... Sự ra đi của Caddy gây cho Quentin một vết thương sâu sắc, nhưng đó không phải là sự tổn thương khi mất đi một người thân mà là sự đau khổ khi mất đi cái trinh trắng của em mình. Phân tâm học gọi đó là mặc cảm Eudip.

Thứ hai, việc đi học Harvard của anh ta đã khiến nhà Compson phải bán đi tài sản thừa kế là bốn mươi mẫu đồng cỏ của đứa em Benjamin. Những dằn vặt này đều “trổi dậy” trong một buổi sáng, buổi sáng cuối cùng của Quentin Compson và anh ta tìm đến cái chết như một sự giải thoát.

Chương thứ ba là một giọng trần thuật tương đối “tỉnh táo” hơn, ít lan man độc thoại hơn hai chương trước. Chương này do người em trai thứ ba, Jason, của gia đình Compson kể lại. Jason đại diện cho một giai cấp mới trong xã hội, một tay tư bản mới phất, một tên lưu manh.

Đây cũng là thành viên còn chưa bị nỗi ám ảnh nào của gia đình làm cho “ngây dại”. Hắn cán đáng mọi việc trong gia đình khi mọi thứ tồi tệ. Jason nhìn nhận mọi thứ về gia đình đầy lạnh lùng. Việc Caddy ra đi không khiến hắn quan tâm, hắn chỉ nuối tiếc là tay anh rể, chồng Cadyy chưa giao cho hắn một công việc tốt nơi ngân hàng. Hắn hành hạ con gái của Caddy, Quentin, để thỏa mãn mong muốn làm “ông chủ” gia đình, để ăn chặn tiền trợ cấp của cô cháu gái...

Chương thứ tư, chương cuối, Faulkner đột ngột mang trở về người dẫn chuyện “biết tuốt”, người có đầy “thẩm quyền” kể lại toàn bộ câu chuyện đầy đủ và am tường. Tuy thế, phần này, nhân vật trung tâm lại là một người không phải thuộc dòng họ Compson, mammy Dilsey, vú già da đen đã hầu hạ ba thế hệ nhà Compson.

Bằng hai câu chuyện chính, được kể bằng một giọng trần thuật rõ ràng và sáng sủa, chuyện cháu gái Quentin trộm bảy nghìn đô la của ông cậu độc ác Jason và bỏ trốn và chuyện Dilsey tham dự buổi lễ Phục Sinh tại một nhà thờ da đen, đã bộc lộ được nghị lực và tình yêu thương bao la của bà vú già này.

Triết lý nhân sinh sâu sắc

Lang thang qua những tâm hồn đang run rẩy của ba anh em nhà Compson, người đọc thấy sự tinh tê, hồn nhiên và giàu tình yêu thương của Benjamin; cái bức bối, ngột ngạt trong cuộc đời của Quentin và sự đau khổ do chính bản chất “giang hồ” của Jason. Ba nhân vật đó, ba người con đó, ba câu chuyện đó, đều gắn liền với với hai người phụ nữ, Caddy và mẹ, bà Compson.

Bà vú già nhân hậu Dilsey, với câu nói sau buổi lễ Phục Sinh: “Tôi đã thấy sự khởi đầu và sự kết thúc... tôi đã thấy sự khởi đầu, và bây giờ tôi thấy sự chung cuộc” cùng với đôi mắt trong veo thiên thần của Benjy ở cuối truyện, thực sự để lại một con sóng ngầm, một dư vị khó tả trong lòng những ai đã kiên trì theo dõi câu chuyện.

Tất cả những nhân vật của “Âm thanh và Cuồng nộ” đều cảm nhận sự quyến rũ của bất hạnh, sự suy đồi hay của cái chết. Khuất lụy định mệnh, chấp nhận định mệnh khốc liệt một cách thầm lặng, gánh tất cả gánh nặng quá khứ, một cách gan góc. Can trường, rộng lượng, lương thiện, dịu dàng, đau khổ, nhẫn nại và kiêu hãnh vươn thẳng lên sau giông tố, là điều Faulkner muốn truyền đạt qua tác phẩm của ông. Vì lẽ đó ông ca ngợi những người da đen, những nông dân, những kẻ ngây dại, những trẻ em, những kẻ sống bằng bản năng, những kẻ nghèo khó, những kẻ tin vào cuộc đời, vào tình người, vào quá khứ. Bởi họ sẽ tồn tại như cỏ già trên sa mạc cằn khô.

~~~

*Đọc Âm thanh và Cuồng nộ của William Faulkner, bản dịch của Phan Đan và Phan Linh Lan, NXB Văn Học (2007).