Nhất dĩ quán chi

Không biết có bao nhiêu người cũng bức xúc với bài viết “duy tình” và đầy tính hằn học của ông Trịnh Hữu Tuệ trên talawas như tôi? Hôm nay tôi đọc bài viết mới nhất trên blog Đông A, tôi nghĩ blogger uy tín này cũng có ý không ngửi được cái ý bắt người này hay người nọ phải theo ý muốn của thiên hạ. Tôi không thể hiểu được, khi thân phụ của ông Trịnh Hữu Tuệ là dịch giả Trịnh Lữ, đứng trong sân Quốc Tử Giám, quấn cuộn giấy vệ sinh quanh người rồi lột ra từ từ mà đọc thơ, thì thiên hạ người ta ném đá ông cụ biết chừng nào. Chẳng lẽ bao nhiêu đó chưa cho ông Tuệ thấy rằng, chí hướng, hay “nghĩa”, của người này có thể không giống “nghĩa” của người kia hay không. Và thuận theo thiên hạ đâu phải là thứ làm cho xã hội phát triển. “Nhất dĩ quán chi” phải là kim chỉ nam của người quân tử vậy.

Nhất dĩ quán chi

Đông A

Trong Sử ký, Tư Mã Thiên chép Khổng Tử nói rằng: "Những kẻ không hạ thấp cái chí của mình, không làm nhục cái thân của mình đo là Bá Di, Thúc Tề; Liễu Hạ Huệ và Thiếu Liên, thì hạ thấp cái chí của mình, làm nhục cái thân của mình. Ngu Trọng, Di Dật ở ẩn, không nói gì về việc đời, khi làm quan thì giữ được sự thuần khiết, khi bị bỏ thì theo đúng hoàn cảnh. Ta thì không phải như họ, ta không chủ trương cứng nhắc phải thế này, hay không thể thế này." Lời lẽ này của Khổng Tử phù hợp với Luận ngữ khi bàn về quân tử: Người quân tử ở trong thiên hạ không chủ trương phải thế này hay không phải thế này, chỉ hợp nghĩa thì làm. "Nghĩa" là một khái niệm khó xác định hiển ngôn, có nghĩa là đấy là một khái niệm không có định nghĩa. Tuy không có định nghĩa, "nghĩa" cũng không phải là một khái niệm tùy tiện, ba phải. "Nghĩa" là điểm nhất quán giữa tri thức và hành động. Tri thức và hành động là tri thức và hành động của người có tri thức và hành động đấy, không phải là tri thức và hành động của thiên hạ. Thiên hạ không phải là một quy chuẩn, lại càng không phải là khuôn thước để phải thế này hay không phải thế này. Sử ký chép rằng một đứa trẻ trong làng nói rằng Khổng Tử biết nhiều, nhưng không chuyên về một mặt nào. Khổng Tử nói rằng: "Ta biết chuyên về nghề gì? Vào nghề đánh xe chăng? Vào nghề bắn tên chăng? Ta chuyên về nghề đánh xe vậy?" Ở đây ý muốn Khổng Tử phải chuyên về một mặt nào đấy là ý muốn của nhiều người, được thể hiện qua phát ngôn của một đứa trẻ trong làng. Phát ngôn của một đứa trẻ là phát ngôn ấu trĩ (ấu trĩ là trẻ con). Đấy là cách thể hiện của Sử ký. Những ý muốn một người nào đấy phải thế này hay không phải thế này, không đếm xỉa đến tính nhất quán giữa tri thức và hành động của người đấy là một ý muốn trẻ con.