Bàn về trí thức.

>> Đây là bài điểm sách của tôi đăng trên Công giáo & Dân tộc ở một số của tháng 04/2009. Tôi thực sự rất tâm đắc với loạt sách mang tính phóng chiếu giữa Việt Nam ngày nay và các nước khác. “Nước khác” có thể là một Liên Xô đã sụp đổ, là một hệ thống tư bản Tây phương còn nguyên đó. Những nhà chủ trương dịch sách này tỏ ra rất có tâm với giới trí thức mới ra ràng như tôi. Sách này in chắc khó bán, nhưng Quỹ dịch thuật Phan Châu Trinh đang làm rất tốt công việc to tát “khai dân trí” này. Tôi thầm mong cho công việc này suôn sẻ. Xin được tri ân ông Ngô Tự Lập, người đã ngồi sau trướng mà điều khiển mọi sự.

Tôi đã hứa với lòng sẽ góp một phần công sức bé nhỏ của mình, để quảng bá cho tủ sách này. Dĩ nhiên những bài điểm sách của tôi, trên một tờ tuần báo có tuy-ra 15.000 cũng chẳng phải gì ghê gớm, nhưng chỉ cần 1% số độc giả của báo trở thành độc giả của sách thì cũng thành công lắm rồi.

Dịch giả La Thành vừa có một bài đăng trên trang mạng Diễn đàn. Chỉ với một bài này thôi, tôi đã tin ông này thuộc giới elite. La Thành cố nhiên là bút danh, của một ai đó, ở một nơi nào đó, trong xã hội toàn trị này...

Trí thức là một nhóm người có vai trò quan trọng trong bất kí thời đại hay xã hội nào, đó là một chân lý hiển nhiên. Thời xưa, trí thức đứng đầu trong “sĩ, nông, công, thương”; ngày nay, thời đại của kinh tế tri thức, vai trò của trí thức càng không thể kém hơn và xứng đán gđược nghiên cứu, tìm hiểu nhiều hơn nữa.

“Về trí thức Nga”, như tên gọi của cuốn sách đã chỉ rõ, là một tập hợp các tiểu luận về các trí thức của nước Nga. Những bài viết này được tập hợp và dịch sang tiếng Việt với mục đích không gì khác hơn là “trông người mà ngẫm đến ta”. Bởi việc nhìn nhận, đánh giá vai trò của tầng lớp trí thức trong một xã hội nhiều tương đồng với Việt Nam như nước Nga, chắc chắn sẽ mang đến những kiến giải thú vị.

Mười hai tiểu luận, được những trí thức nổi tiếng trong vòng 100 năm gần đây của Nga viết ra, mang đến cho đọc giả một cái nhìn toàn cảnh về trí thức Nga. Đi từ định nghĩa trí thức là gì? “Đó là một tầng lớp phi giai cấp, phi đẳng cấp, có tính kế thừa và chống lại thái độ tiểu tư sản” cuốn sách đã cho thấy sự cô độc của tầng lớp này trong xã hội, nơi họ vừa phải đóng vai trò là hải đăng cho sự tiến bộ của nước Nga, vừa là trung tâm của mọi sự chỉ trích vì tính chất không “phe phái” của trí thức (tiểu luận “Trí thức là gì? Triết gia Razumnik).

“Trí thức và nhà nước pháp quyền” chỉ ra một ví dụ cho sự cô độc này của trí thức Nga thời đầu thế kỉ XX, trong cuộc đấu tranh với việc đưa luật pháp đến từng người dân: “Bản chất nội tại của nhận thức pháp quyền của nhân dân Nga là nguyên nhân của quan niệm sai lầm về thái độ của dân chúng đối với pháp luật... nhân dân xa rời với các nguyên tắc pháp lý... và hành động theo các tiêu chuẩn đạo đức mà thôi”.

Kinh tế gia Baranovski (tiểu luận Trí thức và Chủ nghĩa xã hội) có các lý giải hết sức thú vị về việc sự hấp dẫn của Chủ nghĩa xã hội với trí thức Nga thời Liên Xô. Ông trình bày sự tiến lên của kinh tế phương Tây là sự thay thế của 3 nấc thang: kinh tế khép kín, kinh tế thành phố và kinh tế quốc dân. Chính sự đi lên này khiến cho xã hội phương Tây có một tầng lớp mà xã hội Nga không có, đó chính là tầng lớp tư sản. Các quyền lợi của giới trí thức phương Tây hoàn toàn phụ thuộc vào sự tồn vong của tầng lớp tư sản này, trong khi đó, ở nước Nga, do không có tư sản, trí thức Nga hoàn toàn tự do văn hóa. Điều đó mang đến sự tự do tư tưởng, khiến trí thức Nga “toàn tâm toàn ý gắn bó với lý tưởng xã hội hứa hẹn mang đến sự cải tiến của các điều kiện xã hội“.

“Về trí thức Nga” là một cuốn sách hữu ích cho những ai quan tâm tới một giai đoạn lịch sử đã qua trên đất nước Liên Xô. Nhưng không phải vì vậy mà những băn khoăn, trăn trở mang tính phản tỉnh rất cao của các tác giả không có ích với một thời đại khác, một đất nước khác.

~~~

* Đọc “Về trí thức Nga”, NXB Tri Thức, 2009. La Thành, Phạm Nguyên Trường dịch.