Kiến, người Do Thái và Tumbalalaika.

1.

Tôi vừa đọc xong tiều thuyết Kiến của Bernard Weber, một tiểu thuyết thông minh và hấp dẫn. Tôi cũng đọc lại chương 4 của Nguồn gốc các loài để thấy Darwin đã cung cấp các ý tưởng cho Kiến như thế nào (bạn có thể thấy Darwin mô tả xuất sắc  về loài kiến chủ nô, kiến nô lệ, về bản năng kiến). Tuy vậy, sự thú vị của Kiến còn ở chỗ, tác giả còn lồng thêm triết lý vô sách. Một trong những triết lý được lặp lại nhiều là sự thích nghi cao của kiến. Thành phố kiến Bel-o-kan hùng mạnh chỉ đứng đầu liên bang hùng mạnh khi có một kiến Chúa thông thái, ngày đêm suy nghĩ những dự án mới.

2.

Tôi nghĩ đến dân tộc Do Thái. Bị truy đuổi suốt hai ngàn năm, nhưng họ vẫn là chủng tộc giàu có nhất và học giỏi nhất. Đọc những truyện cổ của họ, tôi thấy họ luôn khôn ngoan, sùng đạo và yêu nghệ thuật.

Truyện của họ là cuộc hành trình bất tận khắp châu Âu. Tôi lại nhớ tới một bản nhạc rất hay của họ, bản Tumbalalaika. Balalaika là tên một nhạc cụ của người Nga, tum là gì, tôi biết đâu, nhẽ là một động từ? Người Do Thái sống rải rác khắp châu Âu, Tumbalalaika được người Do Thái Nga hát lên đầu tiên, và bây giờ thì nó nổi tiếng rất nhiều dưới cái tên Over and over.

Tôi thấy lời gốc Do Thái của Tumbalalaika rất hay và nhiều ý nghĩa, tôi chép ra đây:

Transliteration: Shteyt a bokher, un er trakht (also shteyt un trakht) Trakht un trakht a gantse nakht Vemen tzu nemen un nisht farshemen Vemen tzu nemen un nisht farshemen Tumbala, Tumbala, Tumbalalaika Tumbala, Tumbala, Tumbalalaika Tumbalalaika, shpil balalaika Tumbalalaika (also Shpil balalaika), freylekh zol zayn Meydl, meydl, kh'vil bay dir fregn, Vos ken vaksn, vaksn on regn? Vos ken brenen un nit oyfhern? Vos ken benken, veynen on trern? Narisher bokher, vos darfstu fregn? A shteyn ken vaksn, vaksn on regn. Libe ken brenen un nit oyfhern. A harts ken benken, veynen on trern. Vos iz hekher fun a hoyz? Vos iz flinker fun a moyz? Vos iz tifer fun a kval? Vos iz biter, biterer vi gal? A koymen iz hekher fun a hoyz. A kats iz flinker fun a moyz. Di toyre iz tifer fun a kval. Der toyt iz biter, biterer vi gal.

Translation: A young lad stands, and he thinks Thinks and thinks a whole night Whom to take and not to shame Whom to take and not to shame Tumbala, Tumbala, Tumbalalaika Tumbala, Tumbala, Tumbalalaika Tumbalalaika, strum balalaika Tumbalalaika, may we be happy Girl, girl, I want to ask of you What can grow, grow without rain? What can burn and never end? What can yearn, cry without tears? Foolish lad, why do you have to ask? A stone can grow, grow without rain Love can burn and never end A heart can yearn, cry without tears What is higher than a house? What is swifter than a mouse? What is deeper than a well? What is bitter, more bitter than gall? A chimney is higher than a house A cat is swifter than a mouse The Torah is deeper than a well Death is bitter, more bitter than gall

Tôi còn tìm thấy một phiên bản khác của bản nhạc, theo đó, người Do Thái cổ còn thêm vô một đoạn đầu tiên, một “dẫn nhập” lãng mạn của câu chuyện: một chàng lính trinh sát Do Thái dừng chân ở điền trang nọ, chàng đói và muốn ăn uống, nhưng khi nhìn thấy cô gái, chàng quên tất cả…